Η εικόνα των βαλκανικών λαών ως καθρέφτης της ελληνικής ταυτότητας

Η Μελπομένη Κ. Αυγερινού, μια δυναμική γυναίκα από την Κεφαλονιά, η οποία συμμετείχε ενεργά στον Μακεδονικό Αγώνα, σε ερώτηση που απηύθυνε σε ορθόδοξους χριστιανούς χωρικούς της οθωμανικής Μακεδονίας κατά την άφιξή της στη Θεσσαλονίκη το 1898, αν ήταν «Ρωμηοί ή Βούλγαροι», έλαβε την εξής απάντηση: «Να! Χριστιανοί είμεθα,  τι Ρωμιοί,  τι Βούλγαροι» (Mazower, 2013). Τέτοιου είδους περιστατικά αποτυπώνουν την αδιαφορία των χριστιανών υπηκόων της Υψηλής Πύλης για τις εθνικιστικές κατηγοριοποιήσεις, καθώς και το γεγονός ότι η φυλή και η γλώσσα μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων είχαν μικρότερη σημασία από την κοινή τους πίστη στην ορθοδοξία. 

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 19^ου αι., οι φορείς του εθνικού κινήματος ήρθαν σε επαφή με τον προ-εθνικό κόσμο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, του οποίου οι καταβολές χρονολογούνται από την εποχή των σλαβικών εισβολών. Η ιστορία όμως των Βαλκανίων έχει γραφτεί ως επί το πλείστον από τους επιγόνους των εθνικιστών και έχει διαμορφωθεί από ένα πλέγμα πολιτικών, ιδεολογικών και ιστορικών παραγόντων που συνδυάστηκαν και έδρασαν διαχρονικά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι αντιλήψεις των Ελλήνων για τους βαλκανικούς γείτονες δεν ήταν τυχαίες, αλλά βασίστηκαν σε συγκεκριμένους παράγοντες.

Η σπασμωδική και παρατεταμένη διαδικασία συγκρότησης των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την αποδυνάμωση της οθωμανικής εξουσίας. Κινητήρια δύναμη αυτού του μετασχηματισμού υπήρξε η επιδίωξη της εδαφικής επέκτασης. Όλα τα νεοσύστατα κράτη προέβαλαν διεκδικήσεις για «αλύτρωτους ομογενείς» ή ιστορικές περιοχές που βρίσκονταν εκτός των συνόρων τα οποία τους είχαν οριστεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις (Mazower, 2013). Έτσι, σε μεγάλο βαθμό, ο πυρετός του αλυτρωτισμού επηρέασε καταλυτικά την εικόνα των Βαλκανίων στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον Γούναρη, η πρόσληψη των άλλων βαλκανικών λαών από τους Έλληνες συνδέεται στενά με τη συγκρότηση της ίδιας της εθνικής ταυτότητας (Γούναρης, 2007). Πιο συγκεκριμένα, οι Έλληνες ήταν πρόθυμοι να αλλάξουν την αντίληψή τους για έναν γειτονικό λαό (από «εχθρό» σε «φίλο» και το αντίστροφο) αν αυτό εξυπηρετούσε τα εθνικά συμφέροντα της στιγμής. Οι φυλετικές διαφορές υποχωρούσαν μπροστά στη διπλωματική ανάγκη. Για παράδειγμα η πολιτική του Ιωάννη Κωλέττη και η Μεγάλη Ιδέα οδήγησαν σε προσπάθειες συνεργασίας με αλλόφυλους οπλαρχηγούς (Βούλγαρους, Αλβανούς), παρακάμπτοντας τις πολιτισμικές διαφορές ή τα αρνητικά στερεότυπα που υπήρχαν. Λίγες δεκαετίες αργότερα ο Γεώργιος Θεοτόκης ήταν διατεθειμένος να υποβαθμίσει τον κίνδυνο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως εθνικού εχθρού και να στοχοποιήσει τη Βουλγαρία, προκειμένου να ευθυγραμμιστεί με τα γεωπολιτικά προτάγματα της Γερμανίας (Δορδανάς, 2015). 

Οι ιστορικές και εθνολογικές θεωρίες διαμορφώνονταν ή υιοθετούνταν κατά το δοκούν, για να δικαιολογήσουν τις πολιτικές επιλογές. Για να αντιμετωπιστεί η θεωρία του Fallmerayer και να νομιμοποιηθούν οι επεκτατικές βλέψεις του κράτους, Έλληνες ακαδημαϊκοί, όπως ο Παπαρρηγόπουλος, ανέπτυξαν τη «θεωρία της αφομοίωσης». Υποστήριξαν, δηλαδή, ότι οι σλαβικές και αλβανικές φυλές έχασαν την εθνική τους υπόσταση και απορροφήθηκαν από το «πνεύμα του ελληνισμού» (Γούναρης, 2007).

Οι αντιλήψεις των Ελλήνων ήταν άμεσα εξαρτημένες από τη στάση και τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων. Η ρωσική εξωτερική πολιτική και η ιδεολογία του Πανσλαβισμού ήταν οι λόγοι που μετέτρεψαν την αντίληψη για τους ομόδοξους Σλάβους από πιθανούς «συνοίκους» σε απειλή, καθώς η Ρωσία προσπαθούσε να τους εμπνεύσει εθνική συνείδηση εχθρική προς τους Έλληνες. Με σλαβικά εκκλησιαστικά βιβλία και βουλγαρικά αλφαβητάρια για παιδιά η Πετρούπολη επιχείρησε «να εμπνεύση εις τας νεαράς ψυχάς συμπάθειαν προς την ομόφυλον Ρωσσίαν […] και απέχθειαν κατά των μη Σλάβων» ( Γούναρης, 2007). 

Επίσης, κατά την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα άλλοτε πλησίαζε τη Γερμανία ως «αντίβαρο στον σλαβισμό» και άλλοτε τη Σερβία ως φυσικό σύμμαχο (Δορδανάς, 2015). Η δυτική οπτική επηρέασε μερικά από τα ιδεολογικά μοτίβα, όπως την ιδέα ότι οι Έλληνες βρίσκονται εγγύτερα στη Δύση και επομένως είναι διαφορετικοί από τους υπόλοιπους «ανατολικούς» βαλκανικούς λαούς. Αυτή η τάση ενίσχυσε το αίσθημα πολιτισμικής ανωτερότητας και καλλιέργησε το δίπολο «Ελλάδα-Ευρώπη / Βαλκάνια-Ανατολή» (Γούναρης, 2007).

Η αντίληψη των βαλκανικών λαών από τους Έλληνες υπήρξε προϊόν μιας σύνθετης ιστορικής διεργασίας. Η εικόνα τους λειτούργησε ως καθρέφτης της ελληνικής εθνικής ταυτότητας και προσαρμόστηκε στην κυρίαρχη ιδεολογία, την πολιτική συγκυρία και τις διπλωματικές επιδιώξεις της εποχής. Η εκάστοτε ηγεσία του ελληνικού κράτους έβλεπε πάντα τους γείτονές της υπό το πρίσμα των δικών της φιλοδοξιών και της ανάγκης να διασφαλίσει τη θέση της σε έναν περίπλοκο και διαρκώς μεταβαλλόμενο βαλκανικό κόσμο.